Домбырадағы рок
Бүгінде электр гитараны шебер меңгеру ешкімді таңғалдырмайды. Онсыз рок – рок емес. Ал енді осы музыкалық стильдің… домбырада орындалатынын елестетіп көріңізші. Оның үстіне жай домбыра емес, электр домбыра! Көпшілік мұны мүмкін емес дер еді. Алайда 2012 жылы қазақстандық Aldaspan тобы керісінше екенін дәлелдеді. Топтың негізін қалаушы – Нұржан Тойшы. Ол – электродомбыраның да авторы. «Караван» газетіне Нұржан не үшін жаңа аспап ойлап тапқанын және қоғамның оған қалай қарағанын айтып берді. Алдымен – музыка, содан кейін – топ — Электродомбыра жасау идеясы қалай туды? — Бұл идея көп жыл бұрын, 80-жылдардың соңында пайда болды. Metallica тобының 1983 жылы шыққан алғашқы альбомында Motor Breath деген ән бар, ол домбыра қағысындай басталады. Сол кезде «егер электродомбыра жасасақ, барлық металл топтарынан озып кетер едік» деп ойладым. Көп музыкалық композициялар күйлерде қолданылатын ырғақтар мен аккордтарға өте ұқсас. 2009 жылы осы ойды жүзеге асыруды шештім. Алғашқы үлгілерді Қазақстанда жасадық, бірақ бізде электр аспаптар шығаратын цех жоқ, сапасы нашар болды. Сөйтсек, ТМД бойынша жалғыз цех Мәскеуде екен. Сол жерден үш домбыраға тапсырыс бердім: соло, ритм және бас. 2012 жылдың қаңтарында біз алғаш рет қазақстандық музыкалық телеарнада көріндік. Содан бері төрт альбом шығардық. Біз жаңа музыкалық аспапта ойнайтындықтан, материалымыз кемінде 10 жылға жетеді. Қазіргі таңда біз – электродомбырада ойнайтын жалғыз топпыз және жақын болашақта осы аспапта орыс рок музыкасын да орындайтын боламыз. Әдетте музыкалық топ алдымен адамдарды жинап, кейін музыка жазады. Бізде керісінше болды: мен алдымен аспаптарды жасап, содан кейін музыканттарды жинадым. Топта төрт адам бар, олардың үшеуі – консерватория түлектері, домбыраны 15 жыл бойы кәсіби деңгейде меңгерген мамандар. — Ұлттық аспапты өзгертуге қоғам қалай қарады? — Қоғам екіге бөлінді. Көпшілігі, әсіресе рок музыкасын түсінетіндер, үлкен қызығушылықпен қабылдады. Бірақ қарсы пікір де бар. Мәдениет саласындағы бір беделді адам теледидарда: «Домбыраны өзгертіп, электродомбыра жасағаны үшін мемлекеттік деңгейде қылмыстық жауапкершілік енгізу керек» деп айтты. Шертпелі туыстар — Сіздер домбыраның ойнау техникасын немесе шынайы дыбысын өзгерттіңіздер ме? — Жоқ, мүлде жоқ! Ойнау техникасы өзгермейді, дыбыстың 90 пайызы сақталады. Біз ата-бабамыздан қалған музыкалық қатарды еш өзгеріссіз жеткіземіз. Негізі домбыра – халықаралық аспап. Мұражайлардағы аспаптардың суреттері бар бір кітапта екі-үш ішекті барлық шертпелі аспаптардың түп негізі бір екенін көруге болады. Бұл бір тілдің түрлі диалектілері секілді. Мысалы, балалайка үшбұрышты, бірақ көне домбыра да сондай пішінде болған. Үш ішекті домбыра да бар – мысалы, башқұрттарда. Қазақстанның кейбір өңірлерінде де қолданылған. Бір кездері домбыра 7, 9, тіпті 12 пернелі болған. Пернелері ең көп домбыра Батыс Қазақстанда тараған – 19 пернелі. Оны негіз етіп алған – Ахмет Жұбанов. Бұрын ішектер ұсақ малдың ішегінен жасалған. Кейін Мәскеу инженерлері нейлон ішектерді таңдады. Сондықтан бізді «домбыраны өзгертті» деп сынағанда, шын мәнінде біздің дыбысымыз ішекпен тартылған көне домбыраға әлдеқайда жақын. Сол себепті бізді жазғырған орынсыз. Құдіретті қос ішек — Гитарада ойнауға болатынның бәрін домбырада орындауға бола ма? — Домбырада одан да көп орындауға болады! Қазіргі гитара мен домбыраның айырмашылығы: гитарада алты ішек бар және олардың қалыңдығы әртүрлі, ал домбырада қалыңдығы бірдей екі ішек ғана. Бірде рокерлер жиналатын клубта концерт бердік. Олар тыңдап қатты таңғалды: «онда неге алты ішек керек?» деді. Біз екі ішекте неше түрлі дүниені көрсеттік. Мен осындай аспапты ашқаныма қатты қуаныштымын. Мүмкіндіктердің тұтас мұхиты ашылды. Ең бастысы – біз өз музыкамызды ойнаймыз, ешкімге еліктемейміз. — Бүгінде дәстүрлі музыкаға қызығушылық бар ма? — Дәстүрлі музыка жаһандану салдарынан жойылып бара жатыр. Біздің музыканттардың бірі Макс Хасанов магистратурада оқиды, оның диссертациясы дәстүрлі музыканы қазіргі жағдайда сақтау туралы. Ол халық арасында сауалнама жүргізді. Тіпті ауылда өскендердің өзі ұлттық музыканы білмейтіні анықталды. Ал ауылдарда ол сақталуы керек сияқты еді. Бірақ онда да жастар тек заманауи эстраданы тыңдайды. Бұл – бүкіл әлемдегі жағдай. Ұлттық музыка тек мемлекеттік қолдау мен демеушілік арқасында ғана өмір сүріп тұр. — Мақсатыңыз – домбыраны шет елдерде де танымал ету ме? — Әрине! Гитара әлемдік аспапқа айналды. Үнді ситары, шотланд волынкасы белгілі бір деңгейде танымал болды. Тіпті өзбек пен тәжік дутары да домбырадан гөрі әлемге танымал. Ал аспап танымал болмаса, оған байланысты бүкіл музыкалық мәдениет те танылмайды. Біздің мақсат – әлемге кім екенімізді және музыкамыз арқылы әлемдік мәдениетті қалай байыта алатынымызды көрсету.